බුදුදහමේ ඉතිහාසය - මූලාරම්භය සහ ව්යාප්තිය
1. පුරාණ ඉන්දියාවේ බුදුදහමේ මූලාරම්භය (බුද්ධ පරිනිර්වාණ සමය)
බුදුදහමේ අතිශය වැදගත් ආරම්භය සිදුවූයේ අදින් වසර 2,500කට පමණ පෙර, පුරාණ ඉන්දියාවේ, ඊසානදිග ප්රදේශයේදීය. එම යුගය, විවිධ ආගමික හා දාර්ශනික අදහස් එකිනෙකට ගැටෙන, අභිචාර විධි සහ යාග හෝමවලින් පිරිපුන් කාලපරිච්ඡේදයක් විය. මේ අතරවාරයේ, මිනිස් දුක පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයකින් යුතුව, අල්ලාහෙනි, ශාස්තෘවරයෙකු පහළ විය. උන්වහන්සේගේ ඉගැන්වීම්, එකල පැවති සමාජ හා ආගමික චාරිත්රවලට වඩා වෙනස් වූ අතර, සත්යය, කරුණාව සහ ප්රඥාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය. මෙය බුදුදහමේ මූලාරම්භය සනිටුහන් කළ අතර, එය ලොව පුරා ව්යාප්ත වීමට හේතු විය.
2. බුද්ධ පරිනිර්වාණයට පෙර ඉන්දියාවේ සමාජ හා ආගමික තත්ත්වය
බුදු සමයට පෙර ඉන්දියාවේ සමාජය ඉතා සංකීර්ණ ස්වරූපයක් ගත්තේය. කුල භේදය සමාජයේ මුල් බැස ගොස් තිබූ අතර, ඉහළ කුලවලට විශේෂ වරප්රසාද හිමිවිය. අධ්යාත්මික වශයෙන්, විවිධ මතවාද හා දර්ශනයන් පැවතිණි. බොහෝ දෙනා යාග හෝම, සත්ව පූජා සහ කර්ම ඵල මත විශ්වාසය තැබූහ. බ්රාහ්මණ ආගම ප්රමුඛතාවය ගත් අතර, එය සමාජයේ බොහෝ අංශ පාලනය කළේය. අතෘප්තිය, දුක සහ අසහනය සමාජයේ බොහෝ දෙනෙකුගේ ජීවිතවලට බලපෑම් කළේය. මේ අඳුරු සමාජීය හා ආගමික පසුබිම තුළ, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුකම්පාවෙන් පිරි ධර්මය, අළුත් බලාපොරොත්තුවක් ලෙස පහළ විය.
3. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානාලෝකය
බුදුරජාණන් වහන්සේ, සිය 29 වන වියේදී, ලෝකයේ දුක පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයකින්, ගිහි ජීවිතය අතහැර සත්යය සෙවීම සඳහා මහ වනපෙතට පිවිසුහ. විවිධ ගුරුවරුන්ගෙන් ධර්මය හැදෑරුවද, උන්වහන්සේ සෑහීමකට පත් නොවූහ. අවසානයේ, ගයා නගරයේ, බෝධි වෘක්ෂයක් මුල, දැඩි භාවනාවක යෙදීමෙන්, සිය 35 වන වියේදී, උන්වහන්සේ සම්මා සම්බෝධියට පත් වූහ. උන්වහන්සේ දුක, දුකට හේතුව, දුක නැති කිරීම සහ දුක නැති කිරීම සඳහා මාර්ගය යන සතර උතුම් සත්යය අවබෝධ කරගත්හ. මෙම ඥානාලෝකය, ලෝකයට අතිශයින් වැදගත් වූ අතර, බුදුදහමේ පදනම විය.
4. බුද්ධ පරිනිර්වාණ සමයෙහි බුදුදහම ව්යාප්තිය
බුදුරජාණන් වහන්සේ ඥානාලෝකය ලැබීමෙන් පසු, සිය ජීවිත කාලය පුරාම, ධර්මය දේශනා කරමින්, ලොව පුරා ගමන් කළහ. උන්වහන්සේගේ දේශනා, සරල, තේරුම් ගැනීමට පහසු භාෂාවෙන් යුක්ත වූ අතර, සියලු කුල, භේද, ජාති, ආගම්, අගතීන්ට එහා ගිය කරුණාව, මෛත්රිය, ප්රඥාව සහ නිවන කරා මඟ පෙන්වූහ. උන්වහන්සේගේ ශ්රාවකයින්, පුරුෂ, ස්ත්රී, ගිහි, පැවිදි වශයෙන් විශාල සංඛ්යාවක් වූ අතර, ඔවුන් ධර්මය ලොව පුරා රැගෙන ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජීවිත කාලය තුළදීම, බුදුදහම ඉන්දියාවේ බොහෝ ප්රදේශවල ව්යාප්ත විය.
5. ධර්ම සංගායනා
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු, උන්වහන්සේගේ ධර්මය සහ විනය සුරක්ෂිත කිරීම සඳහා, මහා සංගායනා පවත්වන ලදී. මෙම සංගායනා වලදී, භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්රැස් වී, බුදුන් වහන්සේගේ දේශනා සිහිපත් කර, ඒවා සූත්ර සහ විනය වශයෙන් සංවිධානය කළහ. මේ අතර, පස්වැනි සංගායනාව (ක්රි.පූ. 3 වන සියවස) විශේෂයෙන් වැදගත් වූ අතර, එහිදී අශෝක රජුගේ අනුග්රහය යටතේ, ධර්මය සටහන් කිරීම සහ සංරක්ෂණය කිරීම සිදු විය. මෙම සංගායනා, බුදුදහමේ අඛණ්ඩ පැවැත්මට සහ ලොව පුරා ව්යාප්තියට අතිශයින් දායක විය.
6. විවිධ රටවලට බුදුදහම ව්යාප්තිය
බුදුදහම, ඉන්දියාවෙන් ආරම්භ වී, විවිධ මාර්ග ඔස්සේ ලොව පුරා ව්යාප්ත විය. මේ අතර, වැදගත් රටවල් කිහිපයක්:
- ශ්රී ලංකාව: අශෝක රජුගේ පුත් මහින්ද හිමියන් විසින් ක්රි.පූ. 3 වන සියවසෙහිදී බුදුදහම ශ්රී ලංකාවට හඳුන්වා දුන් අතර, එය එරට ප්රධාන ආගම බවට පත්විය.
- බුරුමය (මියන්මාරය): ශ්රී ලංකාවෙන් බුදුදහම බුරුමයට ව්යාප්ත වූ අතර, එය එරට සංස්කෘතිය හා සමාජය කෙරෙහි දැඩි බලපෑමක් ඇති කළේය.
- තායිලන්තය: ශ්රී ලංකාව සහ ඉන්දියාවෙන් බුදුදහම තායිලන්තයට පැමිණි අතර, අද දක්වාම එය එරට ප්රමුඛ ආගම ලෙස පවතී.
- චීනය: හන් රාජවංශ සමයේදී, වෙළඳ මාර්ග ඔස්සේ බුදුදහම චීනයට පැමිණි අතර, එය එරට දර්ශනය, කලාව සහ සංස්කෘතියට අතිශය දායක විය.
- ජපානය: චීනය හරහා බුදුදහම ජපානයට පැමිණි අතර, එහිදී එය ජපන් සංස්කෘතිය සමඟ ඒකාබද්ධ වී, විවිධ පාසල් බිහි විය.
- කොරියාව: චීනයෙන් බුදුදහම කොරියාවට පැමිණි අතර, එය එරට සංස්කෘතිය, කලාව සහ දර්ශනය කෙරෙහි බලපෑම් කළේය.
- වියට්නාමය: චීනයෙන් බුදුදහම වියට්නාමයට පැමිණි අතර, එය එරට සංස්කෘතිය හා සමාජය සමඟ ගැඹුරින් බැඳී පවතී.
- ටිබෙටය: ඉන්දියාවෙන් බුදුදහම ටිබෙටයට පැමිණි අතර, එය ටිබෙට් බුදුදහම ලෙස වර්ධනය විය.
7. ප්රධාන නිකායයන්
කාලයත් සමඟ, බුදුදහම විවිධ අර්ථකථන සහ පුහුණු ක්රමයන් සමඟ විවිධ නිකායයන් ලෙස වර්ධනය විය. ප්රධාන නිකායයන් තුනක් පවතී:
- ථේරවාදය: 'වැඩිහිටියන්ගේ ධර්මය' ලෙස හඳුන්වන මෙය, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුල් ඉගැන්වීම්වලට සමීපතම යැයි සැලකේ. එය ප්රධාන වශයෙන් දකුණු ආසියාවේ (ශ්රී ලංකාව, බුරුමය, තායිලන්තය) සහ අග්නිදිග ආසියාවේ දක්නට ලැබේ.
- මහායානය: 'මහා රථය' ලෙස හඳුන්වන මෙය, සියලු සත්වයන්ගේ විමුක්තිය උදෙසා බෝධිසත්ව මාර්ගය අවධාරණය කරයි. එය නැගෙනහිර ආසියාවේ (චීනය, ජපානය, කොරියාව, වියට්නාමය) ප්රචලිතය.
- වජ්රයානය: 'හිරු රශ්මියෙන් යුත් රථය' ලෙස හඳුන්වන මෙය, මහායානයේ කොටසක් ලෙස සැලකෙන අතර, භාවනාව, මන්ත්ර සහ චාරිත්ර හරහා ඥානාලෝකය ලබා ගැනීමේ ක්රමවේදයන් අනුගමනය කරයි. එය ටිබෙටය, භූතානය, මොංගෝලියාව සහ ජපානයේ කොටසක දක්නට ලැබේ.
8. වර්තමාන ලෝකයේ බුදුදහම
අද වන විට, බුදුදහම ලොව පුරා මිලියන 500 කට අධික ජනතාවක් අදහන ප්රධාන ආගමක් බවට පත්ව ඇත. එය ආසියාවේ පමණක් නොව, බටහිර රටවලද ජනප්රියත්වයට පත්ව ඇත. බුදුදහමේ ඉගැන්වීම්, මනසෙහි සාමය, කරුණාව, අනුකම්පාව සහ සදාචාරාත්මක ජීවිතය පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන බැවින්, එය නූතන ලෝකයේ ගැටළු සඳහා අගනා විසඳුම් සපයයි. භාවනාව, මානසික යහපැවැත්ම, සහ පාරිසරික සුරක්ෂිතාව වැනි අංශ ඔස්සේ බුදුදහම අද වන විට විවිධ ආකාරයෙන් ලෝකයට දායක වෙමින් පවතී.